Αετός Φλώρινας — Τοιχογραφία 2026
Το σημείο συνάντησης της μνήμης της ιστορίας με την τέχνη φέτος έγινε στον Αετό Φλώρινας. Ο τοίχος, διαστάσεων 6,20Χ2,60 μέτρα, που βλέπει στην όμορφη πλατεία με τα πανώρια πλατάνια και κατεβαίνει ολόδροσο νερό απ' πηγές του βουνού, έγραψε ένα μνημειώδες γεγονός αντίστασης και ελευθερίας που όπως πάντα πληρώθηκε με αίμα.
Συμβολικά παριστάνεται ένας αετός που το άνοιγμα των φτερών του φτάνει περίπου τα τρία μέτρα και κρατάει ένα στεφάνι στα γαμψά του νύχια καθώς προσεδαφίζεται, κάνοντας μια ελαφρά υπόκλιση ενώπιον των μαρτύρων που εκτελέστηκαν στον Αετό του '44 από τους Γερμανούς.
Το θέμα της τοιχογραφίας που έγινε με ακρυλικά στην προετοιμασμένη με αστάρι επιφάνειά του, ανταποκρίνεται στο σημερινό αίσθημα τιμής των κατοίκων προς τους ήρωες. Και ο σκοπός της εικονογράφησης του τοίχου κυρίως είχε αυτόν τον σκοπό. Η πολυπρόσωπη παράσταση με ολόρθες τις μαρτυρικές φιγούρες των ανδρών σκιαγραφεί χαρακτήρες, εκφράσεις και στάσεις με κάποιο τρόπο διαφορετικής υποδοχής της μοιραίας στιγμής που έμεινε στην αιωνιότητα. Συνάχθηκαν για να υποδεχθούν τον θάνατο ή τη ζωή που ξεκινάει μετά απ' αυτόν; Ήταν έτοιμοι άραγε, ήταν φοβισμένοι, τι περνούσε από το μυαλό του καθενός, ποια να ήταν η αγωνία του; Ψυχές μέσα σε σκεύη πήλινα, πάροικοι αυτής της γης πόσο έτοιμες ή ανέτοιμες είμαστε στο κάλεσμα του πεπρωμένου; Ένα είναι σίγουρο, ότι το «γνώθι σαυτόν» δεν είναι λόγια.
Την πρωτοβουλία για να γίνει αυτό το έργο σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας και τον καθηγητή του 3ργαστηρίου Ζωγραφικής του τμήματος Καλών Τεχνών, είχε ο δραστήριος Μορφωτικός Πολιτιστικός Σύλλογος Αετού.
Τέλος, οφείλω να ομολογήσω ότι μέσω της τέχνης όταν μάλιστα πρόκειται για τέχνη στο δημόσιο χώρο, συντελείται και ένα είδος κοινωνικής επαφής, κάποτε άδηλης, σιωπηλής ωστόσο υπαρκτής. Μεταξύ του καλλιτέχνη, του περιβάλλοντος χώρου και του κόσμου η επικοινωνία εν ώρα διεξαγωγής του έργου καθίσταται ένας πολύ σημαντικός παράγοντας τόσο ώστε να μπορούμε να αναφερθούμε στον όρο συνέργεια. Το εικαστικό έργο εντάσσεται στο χώρο αρμονικά συνομιλεί με τους ανθρώπους που περνούν, επιδρά σ' αυτούς αλλά και το ίδιο σχεδόν προκύπτει μέσα από συνεργεία του καλλιτέχνη δημιουργού με την πάλλουσα καθολική ατμόσφαιρα φυσική και νοητική που δονεί το νου και τις ψυχές.
Υπεύθυνος εργαστηρίου: καθηγητής κ. Χάρης Κοντοσφύρης
Εδώ η τέχνη δεν διακοσμεί τον δημόσιο χώρο. Τον ενεργοποιεί με αφορμή τη δημόσια ευθύνη απέναντι στην ιστορία. Γίνεται πράξη μνήμης και ταυτόχρονα πράξη παραμυθίας. Όπου λέμε παραμυθία, δεν εννοούμε μια αφελή φυγή από το ιστορικό γεγονός, αλλά την αρχαία και ουσιαστική λειτουργία της παρηγορητικής αφήγησης: εκείνης που δίνει μορφή στον πόνο, που μετατρέπει το τραύμα σε κοινή μνήμη, που επιτρέπει στους ανθρώπους να σταθούν ξανά απέναντι στο παρελθόν όχι μόνο με θλίψη, αλλά και με αξιοπρέπεια.
Κεντρικό εύρημα αυτής της συμβολοποίησης είναι ο αετός. Ένας αετός θηριώδης, σχεδόν υπεριστορικός, που ανήκει σε πολλούς πολιτισμούς και φέρει πολλαπλά εικονογραφικά φορτία. Η μορφή του δεν μπορεί να αποκοπεί ούτε από τις σκοτεινές πολιτικές χρήσεις της ιστορίας. Ο ναζιστικός αετός, ο Reichsadler, υπήρξε μαζί με τη σβάστικα ένα από τα πλέον διαβόητα εμβλήματα του Γ΄ Ράιχ: ένας στυλιζαρισμένος αετός με ανοιχτά φτερά, που κρατούσε στα νύχια του στεφάνι με αγκυλωτό σταυρό. Στην τοιχογραφία του Αετού, όμως, αυτή η εικονογραφική μνήμη αναστρέφεται ριζικά. Ο αετός δεν κρατά πια σύμβολο κυριαρχίας, τρόμου και καταστολής. Κρατά στεφάνι τιμής. Επιστρέφει όχι για να επιβληθεί, αλλά για να υποκλιθεί· επιστρέφει για να δαφνοστεφανώσει τους εκτελεσμένους. Το αρπακτικό έμβλημα της εξουσίας μεταπλάθεται σε πλάσμα μνήμης.
Η αντιστροφή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία μέσα στο τραυματικό πλαίσιο του 20ού αιώνα. Ο σύγχρονος κόσμος βρίσκεται σε μια διαρκή και δύσκολη αναμέτρηση με τα τραύματα που άφησαν οι πόλεμοι, οι ολοκληρωτισμοί, οι γενοκτονίες, οι εκτελέσεις και οι ιδεολογικές βαρβαρότητες. Το παρελθόν συχνά είτε εξορίζεται είτε εργαλειοποιείται από το παρόν. Η δημόσια ιστορία κινδυνεύει άλλοτε να γίνει θέαμα, άλλοτε να γίνει απλή επετειακή ρητορεία. Η τοιχογραφία στον Αετό αντιστέκεται σε αυτή την αποστέγνωση: χωρίς να συγχέει την ιστορία με τη μνήμη, επιτρέπει στη μνήμη να γίνει δημόσια μορφή, δηλαδή ορατή ευθύνη. Το τραυματικό γεγονός δεν σχετικοποιείται· αντίθετα, αποκτά εικόνα, τόπο και κοινό.
Στο σημείο αυτό, η τοιχογραφία προσεγγίζει τον βαθύτερο ρόλο του παραμυθιού, του μύθου και της μυθωδίας. Όπου λέμε παραμύθι, δεν εννοούμε το ψεύδος ούτε την απομάκρυνση από την πραγματικότητα. Εννοούμε την αφήγηση που συντελεί την ιστορία, που την κάνει ακουστή, ορατή, μεταβιβάσιμη. Η εξιστόρηση, η αναπλαισίωση της πλοκής, η στιχομυθία, η ποιητικότητα, η μυθωδία — όλα αυτά είναι τρόποι με τους οποίους μια κοινότητα κατορθώνει να επεξεργαστεί όσα δεν μπορούν να ειπωθούν μόνο με γυμνά δεδομένα. Το παραμύθι, όπως και η δημόσια τέχνη όταν υπηρετεί τη μνήμη, δεν αναιρεί την αλήθεια. Την προστατεύει από τη λήθη. Αυτή η παρηγορητική αφήγηση εξυπηρετεί και μια λαϊκή ευφυΐα, μια βαθύτερη συνείδηση της κοινότητας για τον εαυτό της μέσα στον χρόνο.
Η αλήθεια, όπως εύστοχα επισημαίνει η Χρύσα Σιώτη, συνδέεται με το α-λήθη: με αυτό που δεν αφήνεται να ξεχαστεί. Συνδέεται όμως και με μια άλλη, περιπλανώμενη διάσταση — εκείνη που μοιάζει με τόσες άλλες, με τις κοινές ιστορίες βίας, καταστολής, αντίστασης και επιβίωσης που μετακινούνται από γενιά σε γενιά, από τόπο σε τόπο και χωριό σε χωριό. Η μνήμη δεν είναι στατική. Το έργο στον Αετό γίνεται ένας σταθμός αυτής της περιπλανώμενης ομοιότητας με τόσες εκτελέσεις που εφάρμοσε το ναζιστικό καθεστώς.
Ο αετός της τοιχογραφίας δεν είναι απλώς ένα έμβλημα. Είναι μια μορφή ανάμεσα στον μύθο, τον ανθρωπομορφισμό και τον ανιμισμό. Καθώς προσεδαφίζεται κρατώντας το στεφάνι και υποκλίνεται μπροστά στους μάρτυρες, αποκτά ανθρώπινη στάση, σχεδόν τελετουργική. Το άνοιγμα των φτερών του μοιάζει με το άνοιγμα των κλαδιών των πλατάνων της πλατείας. Ένας από τους εκτελεσμένους ανακάμπτει τα χέρια του σαν φτερά· γίνεται δέντρο της πλατείας, γίνεται αετός του τόπου. Η φύση συμμετέχει στο πένθος και στην τιμή. Ο αέρας, τα φτερά, το στεφάνι, ο τοίχος, η πλατεία, τα πλατάνια, το νερό από τις πηγές του βουνού — όλα παύουν να είναι απλό σκηνικό. Γίνονται συμμέτοχοι της αφήγησης.
Αυτή είναι η δύναμη της μυθωδίας: η ιστορία δεν λέγεται μόνο με λέξεις, αλλά ψάλλεται σιωπηλά από τον τόπο. Η πλατεία του Αετού, οι προτομές, η σημαία, τα πλατάνια, το νερό, ο ζωγραφισμένος τοίχος και οι κάτοικοι συγκροτούν μια ιδιότυπη στιχομυθία. Ο ένας απαντά στον άλλον. Ο τοίχος απαντά στις προτομές. Ο αετός απαντά στους μάρτυρες. Τα πλατάνια απαντούν στα φτερά. Το νερό απαντά στο αίμα. Οι κάτοικοι απαντούν στο έργο με την παρουσία και τη συγκίνησή τους. Ο καλλιτέχνης απαντά στην κοινότητα με σεβασμό, προσευχή και μαθητεία. Η απλωσιά όλης της τοιχογραφίας μοιάζει υφαρπαγμένη από το περιβάλλον: από το χωριό, τα βουνά, την πλατεία, τη μνήμη και την ατμόσφαιρα του τόπου.
Η πλατεία δεν είναι απλώς ο χώρος όπου τοποθετήθηκε το έργο. Είναι ένας κατασκευασμένος τόπος και ταυτόχρονα φύση· ένα πεδίο όπου το φυσικό, το κοινωνικό και το ιστορικό συνδέονται. Αν ακολουθήσουμε τη σκέψη του Georg Simmel, ο τόπος και η φύση μπορούν να ιδωθούν ως μια ατέρμονη συνάφεια πραγμάτων, ως αδιάκοπη γένεση και καταστροφή μορφών, ως έκφραση συνέχειας μέσα στον χώρο και τον χρόνο. Η πλατεία του Αετού ακριβώς αυτό επιτελεί. Δεν είναι ουδέτερο υπόβαθρο. Είναι ο τόπος όπου η φύση, η κοινότητα, οι προτομές, τα δέντρα, το νερό και η τοιχογραφία συνθέτουν μια ιστορική συνέχεια. Εκεί όπου κάποτε το πένθος βάραινε ως ανείπωτη μνήμη, τώρα παράγεται μια νέα δημόσια μορφή συνείδησης.
Η ανθρωπιστική γεωγραφία, με στοχαστές όπως ο Yi-Fu Tuan και ο Edward Relph, μας βοηθά να κατανοήσουμε ακόμη βαθύτερα αυτή τη λειτουργία. Το τοπίο δεν είναι μόνο φυσικό δεδομένο. Είναι φαινόμενο υποκειμενικά αντιληπτό και αισθητό. Συγκροτείται από την αντίληψη του τόπου, τις αισθήσεις του χώρου και τη μνήμη. Τα τοπία είναι νοηματικά φορτισμένες υλικές κατασκευές που ανακλούν και αρθρώνουν πολιτισμικές αντιλήψεις, συνήθειες και βιώματα. Με αυτή την έννοια, η Σιώτη καλείται να ερμηνεύσει το ίδιο το τοπίο του Αετού και να επαναφέρει — σχεδόν να επανεφεύρει — μια τυπολογία χώρων θανάτου. Μόνο που εδώ η μετάβαση δεν οδηγεί σε ένα νεκροφυλακείο, αλλά σε ένα εικονοφυλάκιο. Ο τοίχος γίνεται τόπος φύλαξης εικόνων, όχι για να παγώσει τους νεκρούς, αλλά για να διατηρήσει ενεργή τη σχέση των ζωντανών μαζί τους.
Η αναπλαισίωση της ιστορικής πλοκής είναι επομένως καίρια. Το τραγικό γεγονός δεν απομονώνεται ως νεκρή επέτειος. Εγγράφεται ξανά μέσα στην καθημερινή ζωή του χωριού. Ο τοίχος βλέπει στην πλατεία, δηλαδή στον χώρο της συνάντησης, της διέλευσης, της συνομιλίας. Έτσι, η μνήμη δεν μένει κλεισμένη σε ένα αρχείο ή σε ένα επίσημο μνημείο· κατοικεί στον δημόσιο χώρο. Τη συναντά το παιδί, ο ηλικιωμένος, ο επισκέπτης, ο περαστικός. Το έργο μεταφέρει την ιστορία από το παρελθόν στο παρόν και την παραδίδει στο μέλλον.
Με αυτή την έννοια, η τοιχογραφία λειτουργεί όπως τα παλαιά παραμύθια. Συνδέει τη νέα γενιά με την παράδοση, με τα ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία του τόπου, με τις αγωνίες και τους πόθους των ανθρώπων που προηγήθηκαν. Τα παραμύθια δεν ήταν ποτέ μόνο για παιδιά. Ήταν τρόποι με τους οποίους οι κοινότητες επεξεργάζονταν τον φόβο, τον θάνατο, την απώλεια, την αδικία, την ύβρη, τη νέμεση, τη δικαιοσύνη και την ελπίδα. Με ανάλογο τρόπο, το έργο στον Αετό δεν απομακρύνει την κοινότητα από το ιστορικό τραύμα, αλλά της επιτρέπει να το αντικρίσει μέσα από μια μορφή που αντέχεται, μοιράζεται και μεταβιβάζεται.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η συνάντηση με τα γλυπτικά αναθήματα της πλατείας, τα μνημεία που ήδη υπήρχαν στον χώρο. Δεν λειτουργούν πια ως ανεξάρτητα σημεία μνήμης, αλλά ως επεκτάσεις της συναισθηματικής εξιστόρησης του τόπου. Η τοιχογραφία δεν τα ακυρώνει· τα ενεργοποιεί εκ νέου. Τα καλεί σε μια ανιμιστική κατάσταση, όπου τα μνημεία, τα δέντρα, το νερό, οι μορφές και ο αετός συμμετέχουν σε ένα κοινό αφήγημα για το κακό συναπάντημα της ιστορίας. Ο τόπος δεν σιωπά. Αντιθέτως, αποκτά φωνές.
Σε αυτή τη διαδικασία αναδύεται και μια δραματοθεραπευτική λειτουργία του έργου προς τους παριστάμενους. Η δημόσια εκτέλεση της τοιχογραφίας, η παρουσία των κατοίκων, η παρακολούθηση της εικόνας καθώς γεννιέται πάνω στον τοίχο, η σταδιακή εμφάνιση των μορφών και του αετού λειτουργούν ως συλλογική σκηνή επεξεργασίας του τραύματος. Οι παριστάμενοι δεν είναι απλοί θεατές· γίνονται μάρτυρες μιας συμβολικής αναπαράστασης όπου ο φόβος, η απώλεια, η οδύνη και η τιμή αποκτούν μορφή έξω από το σώμα τους, πάνω στην επιφάνεια του τοίχου. Όπως στη δραματοθεραπεία, το τραύμα δεν εκφέρεται μόνο με λόγια, αλλά παίζεται, προβάλλεται, μεταμορφώνεται σε εικόνα και έτσι μπορεί να ιδωθεί από απόσταση, να μοιραστεί και να καταστεί πιο ανεκτό. Η κοινότητα βλέπει το πένθος της να παίρνει σχήμα, να αποκτά ρυθμό, σύμβολα και τελετουργική διάσταση. Μέσα από αυτή τη συντέλεση, η μνήμη δεν παραμένει ατομικό βάρος· γίνεται συλλογική πράξη αναγνώρισης, συμπαράστασης και ψυχικής αποκατάστασης.
Γι' αυτό η ποιητικότητα του έργου δεν είναι δευτερεύουσα. Είναι η ίδια η συνθήκη της μνήμης. Χωρίς ποιητικότητα, η ιστορία κινδυνεύει να γίνει απλή καταγραφή. Με την ποιητικότητα, γίνεται βίωμα. Η μορφή του αετού, η υπόκλιση, το στεφάνι, οι όρθιες μορφές των μαρτύρων, το χρώμα του τόπου — όλα μαζί παράγουν ένα εικαστικό παραμύθι με τη βαθιά έννοια του όρου: μια αφήγηση που δεν αποκρύπτει τη βία της ιστορίας, αλλά τη μεταπλάθει σε συλλογική συνείδηση.
Η δημόσια τέχνη, όταν επιτελείται με τέτοια ευθύνη, δεν ανήκει μόνο στον δημιουργό της. Προκύπτει μέσα από συνέργεια. Η Χρύσα Σιώτη το αναγνωρίζει καθαρά: ανάμεσα στον καλλιτέχνη, τον χώρο και τον κόσμο γεννιέται μια σιωπηλή αλλά υπαρκτή κοινωνική επαφή. Αυτή η επαφή είναι η ζωντανή πλευρά του έργου. Η κοινότητα δεν είναι απλός θεατής. Είναι φορέας του αιτήματος, μάρτυρας της διαδικασίας και τελικός αποδέκτης της εικόνας. Το έργο ανήκει στον τόπο επειδή γεννήθηκε από την ανάγκη του τόπου.
Έτσι, η τοιχογραφία στον Αετό Φλώρινας μπορεί να ιδωθεί ως μνημειακή πράξη παραμυθίας, μνήμης και δημόσιας ιστορίας. Δεν εξωραΐζει τον θάνατο. Δεν απαλείφει την τραγικότητα. Αντιθέτως, τη φέρνει στο φως με τρόπο συμβολικό, ποιητικό και κοινοτικό. Αναδεικνύει ότι ο άνθρωπος, ευάλωτος μέσα στην ιστορία, έχει ανάγκη από αφήγηση, από συμπαράσταση, από εικόνες που τον βοηθούν να αντέξει και να θυμηθεί.
Το έργο, λοιπόν, δεν αφηγείται μόνο τι συνέβη το 1944. Αφηγείται τι σημαίνει σήμερα να θυμόμαστε, πώς ένας τόπος μπορεί να γίνει εικονοφυλάκιο, πώς μια κοινότητα μπορεί να μετατρέψει το τραύμα σε δημόσια συνείδηση και πώς η ζωγραφική μπορεί να γίνει πράξη ελευθερίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου